युबराज श्रेष्ठ
काठमाडौँ उपत्यकाको ऐतिहासिक सभ्यता, धार्मिक वैभव र प्राकृतिक विविधताले बागमती प्रदेशलाई नेपालको सांस्कृतिक पर्यटनको केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेको छ। यही पहिचानलाई आर्थिक अवसरसँग जोड्दै प्रदेश सरकारले सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणसँगै पर्यटन प्रवर्द्धनलाई दीर्घकालीन विकासको मूल आधार बनाएको छ। प्राचीन मन्दिर, दरबार, स्तूप, जात्रा–पर्वदेखि हिमाली तीर्थस्थल र राष्ट्रिय निकुञ्जसम्म फैलिएको यस प्रदेशको पर्यटन सम्भावनालाई व्यवस्थित र दिगो रूपमा अघि बढाउने प्रयास हालका वर्षहरूमा थप तीव्र बनेको छ।
बागमती प्रदेशको पर्यटन केवल प्राकृतिक सौन्दर्यमा सीमित छैन, बरु यो हजारौँ वर्ष पुरानो सभ्यता र जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। काठमाडौँ उपत्यका विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत सम्पदाहरूको केन्द्र हो, जहाँ पशुपतिनाथ, स्वयम्भू, बौद्धनाथ, चाँगुनारायण, पाटन र भक्तपुर दरबार क्षेत्रजस्ता स्थलहरूले धार्मिक मात्र होइन, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्व पनि बोकेका छन्। यी सम्पदाहरूले नेपालको पहिचान मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आकर्षणको प्रमुख आधार पनि बनेका छन्। यिनै सम्पदालाई संरक्षण गर्दै पर्यटनसँग जोड्ने कार्य बागमती प्रदेश सरकारको प्रमुख प्राथमिकतामा परेको छ।
प्रदेश सरकारले संस्कृति र पर्यटनलाई परिपूरक क्षेत्रका रूपमा हेर्दै नीतिगत र संरचनागत सुधारहरू अघि बढाएको छ। पर्यटनलाई केवल भ्रमणको गतिविधि नभई आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपान्तरणको माध्यमका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य लिइएको छ। यही उद्देश्यका साथ दीर्घकालीन १५ वर्षे रणनीतिक योजना कार्यान्वयनमा ल्याइएको छ, जसले बागमतीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको पर्यटन ब्राण्डका रूपमा स्थापित गर्ने परिकल्पना गरेको छ। यस योजनाले प्रारम्भिक चरणमा पर्यटन पूर्वाधार निर्माण, डिजिटल प्रवर्द्धन र सम्पदा संरक्षणलाई प्राथमिकता दिएको छ भने क्रमशः पर्यटन उपजको विविधीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय बजार विस्तारलाई लक्ष्य बनाएको छ।
संस्कृति कुनै पनि समाजको आत्मा हो भन्ने मान्यताका आधारमा बागमती प्रदेशले सम्पदा संरक्षणलाई विशेष महत्व दिएको छ। पुरातात्त्विक स्थलहरूको संरक्षण, मठ–मन्दिरको पुनःनिर्माण, जात्रा–पर्वहरूको प्रवर्द्धन र सांस्कृतिक अभिलेखिकरणमार्फत प्रदेशले आफ्नो ऐतिहासिक पहिचान जोगाउने प्रयास गरेको छ। उपत्यका मात्र होइन, बाह्य जिल्लाहरूमा रहेका धार्मिक र ऐतिहासिक स्थलहरूको अध्ययन तथा संरक्षण कार्य पनि अघि बढाइएको छ। यसले स्थानीय समुदायलाई समेत पर्यटन गतिविधिसँग जोड्दै आर्थिक अवसर सिर्जना गरेको छ।
संस्कृति र पर्यटनबीचको सम्बन्ध गहिरो र परिपूरक हुन्छ। संस्कृति बिना पर्यटन केवल भ्रमणको गतिविधिमा सीमित हुन्छ भने पर्यटन बिना संस्कृति विश्वसामु पुग्न सक्दैन। बागमती प्रदेशको सन्दर्भमा इन्द्रजात्रा, गाईजात्रा, बिस्का जात्रा, रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा जस्ता परम्परागत उत्सवहरूले सांस्कृतिक पर्यटनलाई जीवन्त बनाएका छन्। यस्ता पर्वहरूले स्थानीय मात्र होइन, विदेशी पर्यटकलाई पनि आकर्षित गर्दै आएका छन्, जसले संस्कृति संरक्षणसँगै आर्थिक लाभ पनि प्रदान गरेको छ।
प्रदेश सरकारले डिजिटल प्रवर्द्धनलाई पनि पर्यटन विकासको महत्वपूर्ण आधार बनाएको छ। आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमार्फत बागमतीका पर्यटकीय गन्तव्यहरूलाई विश्व बजारमा पुर्याउने प्रयास भइरहेको छ। सामाजिक सञ्जाल, वेबसाइट, डिजिटल अभियान तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावशाली व्यक्तिहरूमार्फत प्रचारप्रसार बढाइएको छ। यसले परम्परागत पर्यटन प्रवर्द्धन शैलीलाई आधुनिक स्वरूप दिएको छ र युवा पुस्तालाई समेत यस क्षेत्रमा आकर्षित गरेको छ।
बागमती प्रदेश केवल सांस्कृतिक मात्र होइन, धार्मिक र साहसिक पर्यटनको पनि केन्द्र हो। लाङटाङ, गोसाइँकुण्ड, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, सिन्धुपाल्चोकको र्याफ्टिङ क्षेत्र तथा विभिन्न पदयात्रा मार्गहरूले साहसिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना बोकेका छन्। यिनै क्षेत्रहरूमा पूर्वाधार विकास, पर्यटक सुरक्षा र सेवा सुधारमा सरकारले ध्यान दिँदै आएको छ। यसले प्रदेशलाई विविध प्रकारका पर्यटक आकर्षण गर्न सक्षम बनाएको छ।
तर, पर्यटन विकाससँगै चुनौतीहरू पनि उत्तिकै रहेका छन्। काठमाडौँ उपत्यकाका नदीहरूको प्रदूषण, अव्यवस्थित शहरीकरण, कमजोर पूर्वाधार, पर्यटक व्यवस्थापनको कमी र प्राकृतिक जोखिमले पर्यटन विकासलाई केही हदसम्म प्रभावित पारेका छन्। यी समस्याहरू समाधान नगरेसम्म दिगो पर्यटनको लक्ष्य पूरा गर्न कठिन हुने विश्लेषण गरिन्छ। त्यसैले सरकारले वातावरणीय सन्तुलन, सम्पदा संरक्षण र व्यवस्थित पर्यटन व्यवस्थापनलाई समान रूपमा अघि बढाउने नीति लिएको छ।
दिगो पर्यटनको अवधारणा बागमती प्रदेशको विकास नीतिको केन्द्रमा रहेको छ। प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण, स्थानीय समुदायको सहभागिता, सांस्कृतिक सम्पदाको जगेर्ना र जिम्मेवार पर्यटन अभ्यासलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ। यसले आर्थिक विकाससँगै सांस्कृतिक पहिचानलाई पनि सुरक्षित राख्ने अपेक्षा गरिएको छ। पर्यटन केवल आम्दानीको माध्यम मात्र नभई समाजलाई जोड्ने र पहिचान निर्माण गर्ने शक्ति हो भन्ने मान्यताका साथ प्रदेश सरकार अघि बढिरहेको छ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा बागमती प्रदेश सांस्कृतिक सम्पदा र पर्यटनको अद्वितीय संगम हो। यहाँको ऐतिहासिक सभ्यता, धार्मिक महत्व र प्राकृतिक सौन्दर्यले यस प्रदेशलाई नेपालको मात्र होइन, दक्षिण एसियाकै प्रमुख पर्यटन गन्तव्य बन्ने सम्भावना दिएको छ। यदि सरकार, निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदायबीचको सहकार्य अझ मजबुत हुँदै गयो भने बागमती प्रदेश सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणसँगै पर्यटन प्रवर्द्धनमा उदाहरणीय प्रदेशका रूपमा स्थापित हुन सक्नेछ।
